Zadania

Międzyodrze

Serdecznie zapraszamy wszystkich zainteresowanych na Pierwszą Konferencję Projektową.
Więcej informacji pod linkiem Konferencja Projektowa

Charakterystyka obszaru Międzyodrza

Ujście Odry stanowi złożony układ hydrograficzny i hydrauliczny. W skład tego układu wchodzą: sieć rzeczna dolnej Odry, jezioro Dąbie, Zalew Szczeciński z cieśninami morskimi oraz duży obwałowany teren zalewowy, położony między Odrą Wschodnią i Odrą Zachodnią zwany Międzyodrzem.

Międzyodrze należy do regionu Pomorza Zachodniego, podprowincji Pobrzeży Południowobałtyckich, prowincji Niżu Środkowoeuropejskiego. Międzyodrze jest częścią mezoregionu Doliny Dolnej Odry (Kondracki, 1998). Długość Międzyodrza wynosi 33 km. Rzeźba tego obszaru kształtowała się na etapach recesji lądolodu najmłodszego zlodowacenia w fazie pomorskiej.

Obszar Międzyodrza to rozległy masyw torfowy, ciągnący się między dwoma korytami rzeki Odry. Przed wojną obszar był użytkowany jako użytki zielone – łąkowe i pastwiskowe na części powierzchni, która została podzielona na obwałowane poldery, zagospodarowane w sposób ekstensywny. Jednak urządzenia wodno-techniczne podczas wojny uległy uszkodzeniu, a obszar Międzyodrza znalazł się w naturalnych warunkach hydrologicznych.

Międzyodrze ma bogato rozwiniętą sieć hydrograficzną. Głównymi ciekami są Odra Zachodnia oraz Odra Wschodnia.

Na obszarze Międzyodrza bardzo liczne są starorzecza oraz odrzyska. Pozostają one w różnych związkach z korytami rzek. W starorzeczach utrzymują kontakt z głównym nurtem. Wahania poziomu wód są duże i często mocno generowane stanami wód w korycie. Odrzyska jako formy odizolowane od bezpośredniego wpływu wód korytowych zasilane są wodami gruntowymi, powodziowymi i deszczowymi. W obniżeniach zastoiskowych wody występują na powierzchni przez cały rok. Ruchy wody wzdłuż Międzyodrza ograniczają trzy poprzeczne wały: nasypy drogi Gryfino-Mescherin i autostrady Klucz-Kołbaskowo oraz nasypy kolejowe na Zaleskich Łąkach.

W północnej części Międzyodrza, Odra Wschodnia i Zachodnia posiadają połączenie poprzez kanał żeglugowy Klucz-Ustowo. Od tego kanału Odra Wschodnia zmienia nazwę na Regalica i uchodzi do jeziora Dąbie. Drugim kanałem łączącym oba ramiona Odry jest biegnący równolegle do kanału Klucz-Ustowo, Kanał Odyniec, od którego Odra Zachodnia zmienia nazwę na Odrę Szczecińską.

Kierunki kształtowania obszaru Międzyodrza

Odnowienie urządzeń melioracyjnych Międzyodrza w celu ochrony przeciwpowodziowej oraz zmiany sposobu użytkowania niniejszego obszaru

Remont urządzeń i budowli hydrotechnicznych ma duże znaczenie ze względu na ich historyczną wartość jako zabytków kultury hydrotechnicznej - urządzeń i budowli wodnych, wprowadzonych w Niemczech na początku XX wieku. Działania te przyczyniłyby się do zapewnienia bezpieczeństwa hydrologicznego obszarów przylegających do Międzyodrza. Oprócz ochrony przeciwpowodziowej, wyremontowane urządzenia stanowiłyby również zabezpieczenie dla polderu widuchowskiego w przypadku cofek. Odnowienie oraz uruchomienie urządzeń melioracyjnych spowodowałoby ograniczenie wód powodziowych do siedlisk olesowych. Urządzenia hydrotechniczne mogą wspomagać procesy łęgowienia obszarów olesowych, sprzyjając zwiększaniu bioróżnorodności.

Podjęte działania remontowe umożliwiłyby przygotowanie niniejszego obszaru do pełnienia funkcji łąk kośnych i pastwisk, dla podobnego jak po stronie niemieckiej wypasu bydła. Otwarte powierzchnie łąkowe stanowiłyby również cenną ostoję dla ptaków oraz poprawiłyby warunki życia fauny. W wyniku niniejszych działań nastąpiłoby zwiększenie różnorodności ornitofauny – wodnej, błotnej, szuwarowej i łąkowej. Przywrócone zostałyby siedliska dla ptaków z listy gatunków zagrożonych wyginięciem wg Dyrektywy Rady w sprawie ochrony dzikich ptaków. Niniejsze tereny stanowiłyby cenną ostoję również dla innych ptaków wodno-błotnych zarówno podczas lęgów, żerowania, przelotów jak i zimowania.

W celu osiągniecia pożądanych rezultatów konieczne byłoby udrażnianie kanałów i rowów, które należałoby prowadzić z dużą ostrożnością względem roślin objętych ochroną gatunkową. Ich siedliska powinny być wcześniej zbadane i objęte specjalnymi zaleceniami. Dotyczy to m.in. salwinii pływającej Salvinia natans, paproci wodnej oraz grzybieńczyka wodnego Nymphoides peltata, niemal całkowicie zanikającego na terenie Międzyodrza. Specjalnej ochrony wymaga również rezerwat wodny „Kanał kwiatowy”, do którego rekomenduje się udrożnienie przepływu od strony Odry Zachodniej.

Śluzy na przepustach w wałach okalających poldery Międzyodrza, jako zabytki kultury hydrotechnicznej, z jednej strony w celu zapewnienia ich ruchomości wymagają pogłębienia przepływów, z drugiej strony powinny pozostać otwarte na większości terenu w celu zapewnienia swobodnego przepływu wody w obu kierunkach.

Zwiększenie potencjału Międzyodrza w procesie samooczyszczania wód

Dane zawarte w Opracowaniu fizykochemicznym dla regionu Międzyodrza, będącym szczegółową analizą opracowań dotyczących badań monitoringowych, świadczą o tym, iż stopień zanieczyszczenia wód odrzańskich dopływających do granicy południowej Międzyodrza związany jest głównie z zanieczyszczeniami spływającymi do Odry z obszarów położonych w górnym i środkowym biegu rzeki.

Według informacji zawartych w dokumencie „Możliwości wykorzystania rejonu Międzyodrza dla poprawy jakości wód Odry Etap III”, w przypadku obszaru Międzyodrza możliwe jest „skonstruowanie” oczyszczalni trzcinowej, poprzez kontrolę przepływu wód przez jego teren. Otoczone wałami oraz wyposażone w urządzenia do kontroli i rozdziału przepływu wód Międzyodrze, z powodzeniem może spełniać omawiane funkcje. Istniałaby jednak konieczność wyremontowania istniejących urządzeń. Zanieczyszczenia w takim systemie usuwane są przez kombinację fizycznych i biologicznych procesów. Do niewątpliwych zalet naturalnych systemów oczyszczania wód należą; niskie nakłady energetyczne, niskie koszty konstrukcji i utrzymania, niska złożoność technologiczna oraz naturalna zdolność do zmieniających się warunków środowiskowych.

Występowanie intensywnej roślinności typu bagiennego i turzycowego na obszarze Międzyodrza jest zjawiskiem związanym z „renaturyzacją” tego obszaru po II wojnie światowej, która wynika z kolei z zaprzestania działalności gospodarczej na omawianym obszarze. Przechwytywanie części ładunków zanieczyszczeń transportowanych Odrą jest procesem związanym z łańcuchem pokarmowym egzystujących tam organizmów. Zjawisko to legło u podstaw podjętych badań, zmierzających w stronę opracowania koncepcji wykorzystania obszaru Międzyodrza jako doczyszczalni wód Odry. Koncepcja ta uwzględnia naturalne zdolności chłonne obszaru w stopniu wyższym niż dotychczas.

Istnieje zatem możliwość poprawy potencjału Międzyodrza w procesie samooczyszczania wód przepływających przez ten obszar. Według informacji zawartej  w opracowaniu „Ocena stanu faktycznego samooczyszczania się wód przepływających przez Międzyodrze wraz ze wskazaniem możliwości poprawy potencjału samooczyszczania tego obszaru”, działaniem wspierającym proces samooczyszczania wód w omawianym obszarze może być wydłużenie hydraulicznego czasu ich retencjonowania na dawnych polderach.

Wyniki przeprowadzonych analiz wskazują na fakt, iż poprawa potencjału Międzyodrza w zakresie samooczyszczania wód przepływających przez ten obszar jest możliwa poprzez:

  • odpowiednie sterowanie proporcjami wlewu/wylewu przez śluzy lub przepusty wałowe,
  • dławienie przepływu przez śluzy, w celu wydłużenia hydraulicznego czasu retencji z uwzględnieniem aspektów ochrony przeciwpowodziowej.

Budowle hydrotechniczne istniejące w obwałowaniu Międzyodrza, takie jak śluzy czy przepusty wałowe, umożliwiają stworzenie funkcjonalnego technicznego systemu wsparcia procesu samooczyszczania, bez wprowadzania dodatkowych elementów inżynierskich do wnętrza omawianego obszaru. Budowle te wymagają kompleksowej renowacji konstrukcji betonowej oraz odbudowy lub gruntownego remontu wrót i mechanizmów zamykających. Wskazane jest przywrócenie pierwotnych elementów niniejszych urządzeń z uwagi na zabytkowy charakter budowli. Dotyczy to przede wszystkim wrót, które w wielu przypadkach są zamocowane w śluzach lub zatopione u ich wejścia. Wraz z remontem budowli powinna być przeprowadzona konserwacja/odbudowa obwałowań. Stworzenie optymalnego pod względem warunków samooczyszczania wód, algorytmu sterowania przepływem na Międzyodrzu powinno być poprzedzone dokładnymi badaniami terenowymi oraz opracowaniem odpowiedniego modelu pozwalającego symulować ruch wody na dawnych polderach. W scenariuszach symulacji powinny zostać uwzględnione również aspekty ochrony przeciwpowodziowej. Wyniki symulacji powinny stanowić podstawę opracowania wstępnej koncepcji odbudowy obwałowań i urządzeń wprowadzających/wyprowadzających wody z Międzyodrza, bazujących na dawnych śluzach gospodarczych i przepustach wałowych.

Istnieje zatem możliwość wykorzystania rejonu Międzyodrza do poprawy jakości wód Odry. Naturalna chłonność niniejszego obszaru, szczególnie w zakresie związków biogennych (azot, fosfor), wynika z istnienia bogatej szaty roślinnej. Odpowiednie sterowanie przepływem wody przez Międzyodrze spowoduje redukcje ładunków związków biogennych w wylotowych przekrojach ograniczających obszar, w stopniu wyższym niż dotychczas. Sterowanie może się odbywać przez istniejące śluzy, pod warunkiem ich częściowej odbudowy, przynajmniej w zakresie renowacji i uruchomienia nieczynnych bądź zdewastowanych zamknięć śluzowych. Podjęte działania przyczyniłyby się do poprawy jakości wód ujściowego odcinka Odry oraz jakości wód Zalewu Szczecińskiego i Zatoki Pomorskiej.

Przy niniejszym rozwiązaniu Międzyodrze, działając jako retencyjny zbiornik przeciwpowodziowy, może wspomagać ochronę obszarów położonych niżej (w tym rejon Szczecina) przed ujemnymi skutkami powodzi, spowodowanych falami wezbraniowymi pochodzącymi ze zlewni Odry.

Pełniejsze wykorzystanie potencjału biologicznego Międzyodrza w procesie samooczyszczania wód możliwe jest dzięki wydłużeniu hydraulicznego czasu retencjonowania tych wód na dawnych polderach. Wydłużenie to następowałoby poprzez sterowanie przepływem na Międzyodrzu w sposób zapewniający optymalne warunki dla procesów samooczyszczania. Konsekwencją wprowadzenia niniejszej koncepcji byłaby poprawa jakości wód ujściowego odcinka Odry, jak również wód Zalewu Szczecińskiego oraz Zatoki Pomorskiej.